Zes onderzoekers van de Radboud Universiteit Nijmegen ontvangen van het European Research Council een ERC starting grant van 1,5 miljoen euro per stuk. De beurzen gaan naar Anneke den Hollander, Mihai Netea, Karin Roelofs, Alan Sanfey, Oane Visser en Daniela Wilson. De onderzoeksterreinen van deze wetenschappers lopen uiteen van de antropologie tot en met de oogheelkunde.

De onderzoekers en hun projecten op een rijtje:

Anneke den Hollander is onderzoeker bij het Institute for Genetic and Metabolic Disease en het Nijmegen Centre for Molecular Life Sciences van de Radboud Universiteit en werkzaam bij de afdeling Oogheelkunde van het UMC St Radboud. Zij gaat met haar ERC starting grant op zoek naar de oorzaken van leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD). LMD is een ouderdomsziekte van het centrale netvlies en de belangrijkste oorzaak van slechtziendheid in de westerse wereld. Patiënten met LMD verliezen geleidelijk hun centrale gezichtsveld, waardoor ze niet meer kunnen lezen, niet meer kunnen autorijden en  geen gezichten meer kunnen herkennen.
LMD wordt veroorzaakt door een combinatie van omgevingsfactoren en erfelijke aanleg, maar de precieze oorzaken worden nog onvoldoende begrepen. Den Hollander richt zich in haar onderzoek onder andere op defecten in het afweersysteem. Met een multidisciplinair onderzoeksteam zal zij onderzoeken welke onderdelen van het afweersysteem defect zijn bij LMD-patiënten, en waarom een ontregelde afweer kan leiden tot netvliesafwijkingen.
Den Hollander hoopt vervolgens beter te kunnen voorspellen wie een hoog risico heeft om op latere leeftijd LMD te ontwikkelen. Ook hoopt zij nieuwe behandelingen te kunnen ontwikkelen, waardoor slechtziendheid ten gevolge van LMD geremd of zelfs voorkomen kan worden.

Mihai Netea, hoogleraar Experimentele interne geneeskunde aan de Radboud Universiteit en onderzoeker bij het Nijmegen Institute for Infection, Inflammation and Immunity, is gespecialiseerd in schimmelinfecties. Met zijn ERC starting grant gaat hij onderzoeken wat de relatie is tussen het genoom en microbioom (de complete collectie van micro-organismen die op en in ons lichaam wonen plus het genetische materiaal dat zij bij zich dragen) van de ‘gastheer’ (degene die al dan niet getroffen wordt door een schimmelinfectie) en hoe beide het immuunsysteem beïnvloeden. Netea wil begrijpen hoe het evenwicht tussen genoom en microbioom is bij gezonde mensen en hoe dat verstoord raakt of al is bij patiënten met schimmelinfecties, om zo te begrijpen wie waarom gevoelig(er) is voor zulke infecties. Netea hoopt dat zijn onderzoek zal de diagnose en behandeling van schimmelinfecties zal verbeteren.

Karin Roelofs is hoogleraar Experimentele psychopathologie aan de Radboud Universiteit en onderzoeker bij het Nijmeegse Behavioural Science Institute en het Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour. Beheersing van emoties en gedrag is essentieel voor vrijwel elke sociale interactie. Soms schiet die  beheersing tekort en dan vallen mensen terug in automatische ‘freeze-fight-flight-reacties’ (verstijven, vechten of vluchten). Bij sommige mensen gebeurt dat niet incidenteel: zij hebben last van (extreme) sociale angst of agressie en kunnen de impuls om ofwel te verstijven of vluchten ofwel te vechten niet goed beheersen. Beide vormen van gedrag zijn moeilijk onder controle te krijgen met therapie; extreem freeze-fight-flight-gedrag wordt dan ook vaak beschouwd als iets wat niet te verhelpen valt.
Karin Roelofs zoekt naar een oplossing door minder naar de cognitieve aspecten van sociale angst of agressie te kijken maar zich juist te richten op de, tot nog toe genegeerde, automatische freeze-fight-flight-reacties. Met behulp van nieuwe methoden kunnen deze reacties  direct en objectief gemeten worden. Met haar Europese beurs kan ze de neurocognitieve controlemechanismes van deze reacties achterhalen: welke hormonen en neuronen maken dat zulke reacties ontstaan en zich bij sommige mensen ‘vastzetten’. Dit onderzoeksproject moet leiden tot meer theoretische kennis over emotiebeheersing en aanknopingspunten opleveren voor een aanpak van (extreme) sociale angst en agressie.

Alan Sanfey is onderzoeker cognitieve psychologie bij het Behavioural Science Institute en het Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour van de Radboud Universiteit. Zijn specialisme is decision neuroscience, een onderzoeksveld waarin de cognitieve en neurale basis van besluitvorming wordt onderzocht. In zijn ERC-project combineert hij methodes uit gedragsonderzoek, hersenonderzoek (fMRI) en economische modellen. Sanfey onderzoekt hoe het nemen van beslissingen wordt beïnvloed door eigenschappen zoals vertrouwen en eerlijkheid, en bestudeert hoe sociale normen ons gedrag sturen. In een eerste deelproject draait het om de vraag waarom precies wij sommige mensen wel maar anderen niet vertrouwen. Een tweede project draait om de vraag hoe wij reageren op het vertrouwen van een ander en waarom we soms iemands vertrouwen misbruiken. Een derde project onderzoekt welke factoren individuen en groepen aanzetten tot samenwerking en een vierde gaat over de vraag hoe sociale normen (wat is eerlijk? wat is rechtvaardig?) ons gedrag beïnvloeden.
Al met al vergroot dit project de theoretische en praktische kennis over de processen die een rol spelen bij het nemen van beslissingen in sociale situaties. Deze kennis kan van belang zijn voor een beter begrip van de wijze waarop financiële beslissingen worden genomen en helpen bij het ontwikkelen van (beter) beleid op bijvoorbeeld het gebied van de gezondheidszorg of belastingen.

Antropoloog Oane Visser is onderzoeker bij het Nijmegen Institute for Social Cultural Research van de Radboud Universiteit. Hij gaat met zijn ERC starting grant onderzoek doen naar land grabbing (‘landjepik’) in Rusland. Sinds enkele jaren duiken in post-Sovjet Rusland investeerders op die op grote schaal land opkopen in agrarische gebieden. Zulke landtoe-eigening is al langer bekend uit Afrika. in de voormalige ‘graanschuren’ van het Sovjetrijk (vooral Rusland, Oekraïne en Kazachstan) liggen grote stukken vruchtbare, maar inmiddels braakliggende landbouwgrond die een belangrijke bijdrage kunnen leveren in de wereldwijde voedselcrisis. De komst van de nieuwe landeigenaren kan echter negatieve gevolgen hebben voor de lokale gemeenschappen, bijvoorbeeld doordat land op illegale wijze verkregen wordt. Daarnaast bestaat de kans dat grote investeerders hun nieuwe positie gebruiken voor  speculatie met land en voedselproducten, wat kan leiden tot hogere voedselprijzen.
Oane Visser gaat onderzoeken hoe landtoe-eigening in Rusland tot nog toe plaatsvindt, welke gevolgen dat heeft voor lokale gemeenschappen en of en zo ja: hoe die lokale gemeenschappen zich tegen de grote investeerders teweer stellen.
http://www.ru.nl/methodenentechnieken/methoden-technieken/medewerkers/vm_medewerkers/oane_visser/

Chemicus Daniela Wilson is onderzoeker bij het Institute for Molecules and Materials van de Radboud Universiteit. Wilson werkt aan zelfassemblerende ‘nanoraketjes’: minuscule bolletjes die een lading kunnen vervoeren en zich voortstuwen met een nano-jetmotor. Met deze subsidie wil Wilson om te beginnen zoeken naar een brandstof die de raketjes ook in het lichaam kan aandrijven. Nu ‘lopen’ ze nog op waterstofperoxide, een weinig lichaamsvriendelijke stof. Verder wil ze zoeken naar de beste manier om signaalmoleculen op de buitenkant van de bolletjes te bevestigen. Deze moleculen kunnen ervoor zorgen dat de bolletjes op de juiste plek in het lichaam ‘aanleggen’, bijvoorbeeld in een tumor, om daar medicijnen af te geven. Ook wil Wilson onderzoeken hoe ze de bolletjes door het lichaam kan navigeren.
De ERC-toekenning aan Wilson was al eerder bekend; daar verscheen toen dit bericht over./ Anja van Kessel. Foto’s: Dick van Aalst (Den Hollander, Sanfey, Visser, Wilson), Bert Beelen (Netea, Roelofs)

Onderzoekers van de Radboud Universiteit Nijmegen zijn erin geslaagd om de gegevens op de chip van startonderbrekers van tientallen automerken te kopiëren. Op die manier is een auto zonder de originele sleutel te starten, was op 7 augustus te zien in Nieuwsuur.

Roel Verdult, onderzoeker bij de digital security-groep van de Radboud Universiteit Nijmegen, demonstreerde in de uitzending hoe hij gegevens uit de chip die in diverse startonderbrekers gebruikt wordt, kon ‘uitlezen’ met een apparaatje – en hoe hij die gegevens vervolgens kon kopiëren naar een blanco plastic pasje. Dat uitlezen gaat op afstand: als de eigenaar van de auto zijn of haar autosleutel in de broekzak heeft zitten, hoeft een potentiële autodief alleen maar naast de eigenaar te staan om de gegevens op te kunnen vangen.

Zwak en zwakker
Bart Jacobs, hoogleraar Beveiliging en correctheid van programmatuur aan de Radboud Universiteit, stelde in de uitzending dat gebruikte chip eigenlijk te zwak is om systemen die tienduizenden euro’s waard zijn te beveiligen. Een bijkomend probleem is dat de autofabrikanten de chip ook niet goed gebruiken, waardoor de beveiliging nog zwakker wordt.

Deur en alarm
Weliswaar kan op de door de onderzoekers gedemonstreerde manier niet de deur van de auto geopend worden of het alarm worden afgezet, maar dat is volgens een andere deskundige die in de uitzending aan het woord kwam, evenmin heel erg moeilijk.

Symposium
Onderzoekers Roel Verdult en Flavio Gracia van de Radboud Universiteit presenteren de resultaten van het onderzoek naar de startonderbrekerchip donderdag 9 augustus op het Amerikaanse USENIX Security Symposium./Anja van Kessel

Met hulp van een breindecoder laten onderzoekers van het Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour van de Radboud Universiteit Nijmegen zien dat de beelden in ons hoofd duidelijker zijn wanneer we iets zien wat we verwachten te zien. Bovendien gebruiken we minder energie om dit beeld te vormen.

Onze kennis van de wereld helpt ons voorwerpen en mensen snel te herkennen, zelfs wanneer het beeld dat we binnenkrijgen ruizig of onduidelijk is, zoals onverlichte fietsers in de schemering, of oranje voetballers op een storend televisiescherm. Maar over hoe ons brein dat doet was tot nu toe niet veel bekend. Het Nijmeegse onderzoek dat het toonaangevende tijdschrift Neuron vandaag (26 juli) publiceert legt een deel van het proces bloot.

Sloom maar scherp
De onderzoekers lieten proefpersonen zowel verwachte als onverwachte plaatjes zien, terwijl hun hersenactiviteit werd gemeten met behulp van een MRI-scanner. De verrassende uitkomst is dat er minder activiteit was in hersengebieden die betrokken zijn bij visuele verwerking tijdens het kijken naar verwachte plaatjes, maar dat deze hersenactiviteit wel een duidelijkere representatie van de plaatjes bevatte.
Dit laatste werd bepaald door een computeralgoritme, een zogenaamde breindecoder, uit de hersenactiviteit te laten aflezen wat voor plaatje de proefpersoon te zien had gekregen. De breindecoder kon beter bepalen welk plaatje de proefpersoon had gezien voor verwachte dan voor onverwachte plaatjes. Verwachtingen leiden dus tot een efficiëntere en duidelijkere representatie in het brein, of te wel minder activiteit maar meer informatie.

Peter Kok, Janneke Jehee, Floris de Lange
Less is more: Expectation Sharpens Representations in de Primary Visual Cortex
Neuron (2012, available online: 26 juli)
http://dx.doi.org/10.1016/j.neuron.2012.04.034

De Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) kende vandaag 147 zogenaamde Veni-subsidies toe aan veelbelovende, pas gepromoveerde onderzoekers. Negentien toekenningen vielen ten deel aan onderzoekers van de Radboud Universiteit. De universiteit is blij met de hoge Veni-score van bijna 13 procent van het totaal.

Een Veni-subsidie bedraagt maximaal 250.000 euro en is één van de persoonsgebonden subsidievormen van NWO om wetenschappelijk talent te stimuleren. Veni maakt onderdeel uit van de Vernieuwingsimpuls van NWO: een programma bestaande uit Veni-, Vidi- en Vici-subsidies waarmee wetenschappers in verschillende stadia binnen hun carrière de mogelijkheid krijgen om grensverleggend onderzoek te doen.

De negentien ‘Radboud-Veni’s’ op een rij:

Doorbreken van slechte eetgewoontes
Dr. E. (Esther) Aarts, RU – Donders Institute for Brain, Cognition, and Behaviour
We eten allemaal wel eens meer dan we nodig hebben. De onderzoekers gaan bekijken of een mindfulness-training dit soort ongecontroleerd eetgedrag kan tegengaan, en hoe genetische verschillen tussen mensen het effect van de training in de hersenen bepalen.

Defecte antennes in de nieren
Dr. H.H. (Heleen) Arts, UMC St Radboud – Genetica
Cellen zijn voor een goede communicatie afhankelijk van het oppikken en doorgeven van signalen. Daarom dragen veel cellen in het menselijk lichaam antennes. Dit onderzoek gaat na wat er misgaat in antennes van nieren bij kinderen met erfelijk nierfalen.

Gemeenschap ten tijde van globalisering
Dr. C. (Chantal) Bax, UvA/RU – Wijsbegeerte
Globalisering heeft grenzen tussen mensen vervaagd, maar dat wil niet zeggen dat de term ‘gemeenschap’ een achterhaald begrip is geworden. Dit project onderzoekt hoe we zowel de vloeibaarheid als het voortdurend belang van menselijke gemeenschappen kunnen begrijpen.

Leren lezen: helpt het zien van gesproken woorden?
Dr. M.A. (Margriet) Groen, RU – Behavioural Science Institute
Om te leren lezen is het belangrijk dat je kennis hebt van de spraakklanken die in de taal voorkomen. In dit project zal ik onderzoeken of de lipbewegingen die je ziet als iemand iets tegen je zegt, helpen bij het opbouwen van deze kennis.

Modellen en logica’s voor kwantumprogramma’s
Dr. H. (Helle) Hvid Hansen, RU – Institute for Computing and Information Sciences
Kwantumcomputers kunnen veel efficiënter rekenen dan klassieke computers, maar het is moeilijk om kwantumalgoritmen te ontwerpen en te analyseren. Dit project zal de theorie van het kwantumrekenen verbeteren door de ontwikkeling van abstracte modellen van kwantumprogramma’s en van logica’s voor het redeneren over hun correctheid.

De DNA-code van Polycomb-regulatie
Dr. S.J. (Simon) van Heeringen, RU – Moleculaire ontwikkelingsbiologie
Tijdens de ontwikkeling van een organisme is het correct uitschakelen van bepaalde genen van groot belang. Polycomb-eiwitten binden aan het DNA om dit te regelen. In dit onderzoek gebruiken de onderzoekers computeralgoritmen om de achterliggende DNA-code te ontcijferen.

De poppenspelers van het malaria-genoom
Dr. W.A.M. (Wieteke) Hoeijmakers, RU – Moleculaire Biologie
Eiwitten zijn essentieel voor de groei en vermenigvuldiging van malariaparasieten in het menselijk lichaam. Welke eiwitten aanwezig zijn is afhankelijk van zogenaamde ‘activatie’ van stukjes DNA. De onderzoekers willen bekijken welke enzymen deze stukjes DNA activeren.

Remmen los tegen kanker
Dr. J.F.M. (Hans) Jacobs, UMC St Radboud – Laboratoriumgeneeskunde
Ons afweersysteem is in staat afwijkende lichaamscellen te herkennen en op te ruimen. Doordat kankercellen dit proces plaatselijk onderdrukken ontsnappen ze aan het afweersysteem. Door het opheffen van deze rem wil de onderzoeker een krachtige afweerreactie opwekken tegen kanker.

Ruimte- en tijdwaarneming tijdens beweging
Dr. F. (Femke) Maij, RU – Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour
Tijdens een beweging is de waarneming van de wereld om ons heen verstoord. De onderzoekers denken dat de oorzaak van deze ruimtelijke verstoringen gerelateerd is aan tijdwaarneming in de hersenen. De gedrag- en hersenstudies vinden plaats in een dynamische omgeving. 

Nieuwe behandeling voor schildklierkanker
Dr. Th.S. (Theo) Plantinga, UMC St Radboud – Endocrinologie
Schildklierkanker wordt steeds vaker ontdekt en is te vaak ongeneeslijk en daardoor dodelijk, ondanks de bestaande therapieën. De onderzoekers gaan de processen in kaart brengen die leiden tot onbehandelbare schildkliertumoren en gaan daarmee nieuwe aangrijpingspunten voor behandeling identificeren en toepassen. 

Virussen verbouwen het cellulaire interieur
Dr. H.M. (Hilde) van der Schaar, UMC St Radboud – Medische Microbiologie
Virussen hebben gastheercellen nodig om zich te vermenigvuldigen. De onderzoekers bestuderen hoe virussen verschillende eiwitten en lipide membranen van hun gastheercel kapen om fabrieken te maken voor productie van nieuwe virale genomische RNA-moleculen.

Een speld in een hooiberg zien
Dr. R. (René) Scheeringa, RU – Donders Instituut
Het brein wordt voortdurend gebombardeerd met informatie afkomstig uit de zintuigen. Slechts een deel van deze informatie is belangrijk en verdient onze aandacht. Dit onderzoek gaat na hoe het brein relevante informatie selecteert en irrelevante informatie negeert.

Op zoek naar de erfelijkheid van ouderdomsdoofheid
Dr. M. (Margit) Schraders, UMC St Radboud – KNO
Veel ouderen hebben last van gehoorproblemen. Erfelijke factoren spelen hierbij een belangrijke rol maar hoeveel en welke is nog grotendeels onbekend. Onderzoekers gaan deze factoren opsporen met behulp van de nieuwste technieken voor DNA-onderzoek.

Sharia in Revolution
Dr. N. (Nadia) Sonneveld, RU – Rechtssociologie
De plaats van de Sharia en de rechten van vrouwen vormen een bron van verhitte discussies in postrevolutionair Egypte. De onderzoeker kijkt welke implicaties deze controverses hebben in de rechtbanken; de plek waar Sharia, rechters en vrouwen samenkomen.

De vermenigvuldiging van virussen loopt gesmeerd
Dr. ir. J.R.P.M. (Jeroen) Strating, UMC St. Radboud – Medische Microbiologie
Virussen hebben gastheercellen nodig om zich te vermenigvuldigen. Hiervoor kapen ze eiwitten en lipiden (vetten) van de gastheer. De onderzoekers gaan uitzoeken welke lipiden de virussen kapen, hoe ze dat doen en welke rol die lipiden spelen bij de vermenigvuldiging.

Wie wantrouwt wie?
Dr. J. (Jochem) Tolsma, RU – Sociologie
Gemengde scholen en buurten zijn minder hecht. Dit onderzoek kijkt of we in een gemengde omgeving vooral mensen buiten of binnen onze eigen groep wantrouwen. Speciale aandacht gaat uit naar de rol van positieve en negatieve contactervaringen.

Invloed van DNA op sociale processen bij jongeren
Dr. M. (Maaike) Verhagen, RU – Behavioural Science Institute
Waarom zijn sommige jongeren beter sociaal geïncludeerd dan anderen? Om dit te onderzoeken wordt het oxytocine receptor-gen (betrokken bij sociaal gedrag tussen mensen) bestudeerd in relatie tot emotieherkenning, kijkgedrag tijdens interacties met leeftijdsgenoten en prosociaal gedrag.

No electrons inside
Dr. S. (Steffen) Wiedmann, RU – High Field Magnet Laboratory
Elektrische weerstand is begrepen sinds meer dan een eeuw. De nieuw ontdekte klasse van materialen, topologische isolatoren, heeft de unieke eigenschap om elektriciteit alleen aan hun oppervlak te geleiden. Dit project richt zich op de fundamentele eigenschappen in hoge magneetvelden.

Uitzicht op behoud van zicht
Dr. H.A.R. (Erwin) van Wijk, UMC St Radboud – Keel-, Neus-, en Oorheelkunde
Ogen registreren de wereld om ons heen. Door een foutje in de genetische code is dit bij sommige mensen echter niet het geval. Dit onderzoek richt zich op het maskeren van deze foutjes om het zicht voor deze mensen te behouden.

Klik hier voor een overzicht van alle 147 Veni-toekenningen.

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) heeft vandaag aan twintig jonge, talentvolle allochtone afgestudeerden, onder wie twee Radboud-onderzoekers een zogenaamde Mozaïeksubsidie toegekend. Het is voor het laatst dat de Mozaïeksubsidies worden toegekend.

Met de Mozaïekbeurzen van 200.000 euro per stuk kunnen de onderzoekers vier jaar lang een promotieonderzoek uitvoeren. De winnaars van een Mozaïeksubsidie zijn ambitieuze jonge wetenschappers. Veel van hen hebben al eerder prijzen gewonnen of hebben tijdens hun studie meegeschreven aan wetenschappelijke publicaties. Sommigen combineerden ook meerdere studies. Met Mozaïek wil NWO meer afgestudeerden uit minderheidsgroepen laten instromen in de wetenschap.

Laatste ronde
Deze ronde is de laatste ronde van Mozaïek. Met dit besluit komt NWO tegemoet aan het verzoek van het ministerie van OCW om prioriteitskeuzes te maken. Daarnaast is de aanpassing gevolg van de korting van 22 miljoen euro op het NWO-budget door het Rijk, ingaande per 2012.

Radboud-onderzoekers
Twee van de Mozaïeksubsidies gaan naar wetenschappers die aan de Radboud Universiteit Nijmegen zullen promoveren:  Paola Carvajal Monroy zal bij Tandheelkunde onderzoek gaan doen naar weefseltechnologiestrategieën bij schisis-chirurgie. Kinderen met een aangeboren gespleten gehemelte (schisis) hebben moeite met spreken, slikken, zuigen, en de ademhaling. Ondanks succesvolle chirurgische correctie van de spieren wordt een optimale functie vaak niet behaald. Carvajal Monroy wil nieuwe therapeutische strategieën gebaseerd op tissue-engineering ontwikkelen om spierregeneratie na schisis-chirurgie te bevorderen.
Polat Dura gaat bij de afdeling Maag-, darm- en leverziekten van het UMC St Radboud onderzoek doen naar het gen dat verantwoordelijk is voor het familiair darmkankersyndroom hyperplastische polyposis syndroom (HPS). Het ontdekken van dit gen, door het toepassen van de revolutionaire exome sequencing-techniek op een drie generaties grote HPS-familie, zal mogelijkheden verschaffen om genetische screenings op te stellen en programma’s om de ziekte te ‘managen’.

Uitreiking
De Mozaïeksubsidies worden op 8 oktober tijdens een feestelijke bijeenkomst worden uitgereikt in de vorm van een oorkonde ontvangen./Anja van Kessel